Uzun zamandır bu sayfada yazı yazma fırsatı bulamadım. Ancak yaşananları takip etmeye , çalışmaya ve analize zaman bulduğumu itiraf etmeliyim. Anlayacağınız üzere pozitif ve iyimser bir yapım var. Bundan dolayı karanlık günlerde ortaya çıkıp felaket tellallığı yapacak halim yoktu. Ortalık biraz yatıştıktan sonra değerlendirme yapma zamanımın geldiğini düşündüm.

Piyasalar ABD’de açıklanan tarım dışı istihdam verilerinin ardından , büyümenin yavaşlayacağını ( daha doğrusu resesyona gireceğini ) öngördü. Bununla beraber büyük bankaların mortgage fırtınasından dolayı yazdıkları zarar rakamlarının artarak devam etmesi , piyasalarda likidite ve kredi krizi söylemlerinin artmasına neden oldu. Benim ilk kez gördüğüm ancak deneyimli insanların daha önceden yaşamış olabileceği bir düşüş sürecine girildi. Avrupa’nın önde gelen piyasaları çok ciddi değer kayıplarını bir günde yaşadılar. Bunun anlamıda ciddi bir risk ile karşı karşıya olunduğu ve piyasanın spekülatif krize girdiği !

Ben çoğu yazımda beklentilerden söz ederim. Ekonomide , beklentiler üzerine kurulan ve tahminler ile kararların buna göre rasyonalite sağlamaya çalışarak oluşturulduğu ortamlardır. DÜnya üzerine bir trend değişikliğinden dolayı , beklentilerin olumsuza dönmesi ve tahminlerin en kötüye göre yapılması sonucunda bu düşüşler gayet normal karşılanmalı. Çünkü piyasalar ne yazık ki , en ufak söylemlerde dalgalanan ortamlar. Bu söylentilerin ufakla kalmayıp , hatta söylenti olmaktan çıkma ihtimali ise bunun karşı konulamaz bir hareket olduğunun göstergesi. Peki bu kadarını haketmişmiydi piyasalar ?

Bence fazlasıyla haketti. Avrupa Birliği’ne dahil olan büyük ülkeler ve dünyanın merkezi konumundaki Amerika kredi piyasalarında yaşanan büyük genişlemenin sonu olmalıydı. Yaratılan başı boşluk , paranın güzel kokusu ve kabaran kredi iştahı ile piyasalar son 6-7 yılda ciddi bir büyümeye girmişti. Krediyi verdikleri kişilerde bulunan risklere göre daha yüksek faiz uygulayıp , burda oluşan riski kendi mekanizmalarında yönetme beceriksizliğini gösteren büyük bankalar şu anda ciddi zararlar açıklıyor ve krizin doğmasına neden oluyor. Felaket habercisi ve iyimser hiçbir raporu bulunmayan Goldman Sachs acaba kendi felaket haberlerini önceden niye öngöremedi ? Morgan Stanley acaba neden elindeki fonları sürekli en riskli ve en getirili yatırım araçlarında değelendirirken , gelecekte bu riskin patlayacağını ve kendisini sıkıntıya uğratacağını öngöremedi ? Kredinin ortada dolaşan ve kendini doğuran bir para olduğunu , bununla beraber bunun en mikro kaynağının halk olduğunu ve kredi ile alınan evlerin belli dönemde yükselen fiyatlarla beraber zenginlik ölçütü olamayacığını neden hesaplayamadılar ?

Şimdi bu beceriksizliklerini ve kolay para ile büyüme hırslarını , ekonomi üzerinde kara raporlar hazırlayarak örtmeye çalışıyorlar. Günümüzde bir likidite sıkıntısı meydana gelecekse bunun sorumlusu , o büyük yatırım bankaları.

Kredi sıkıntısı ile birleşen bir sorunda büyüme rakamları. Yazının başında dediğim gibi değişen bir trend söz konusu. Kapitalizmin ve globalizm kökeni çok eskilere dayanan şeyler olmadığı için , bunların hesaplanamayan ve kendini bir noktada yenileme gereksiniminin tahmin edilememesi bu günlerin yaşanmasında karşı konulamaz bir durum diye düşünüyorum.

Günümüz çağlarında yatırımın tanımıda değişmiş durumda. Artık en verimli ve etkin yatırımların olması gerekiyor. Yapılan yatırımlar belli ki artık azalan verime girmiş. Piyasa bir noktada doyuma ulaşmış ve yapılanları kabul etmiyor. Halk ise alışkanlıklarını değiştirmiş ve sağladığı yarar sürekli azalmakta. Böyle bir durumda yatırımların artırılması elbette şart ancak yatırımların marjinal etkinliğinin yüksek olması çok önemli. Bir tek Amerika ‘ da yaşanmayacak bu büyüme riski. Tüm dünyada yaşanacak , çünkü ortak payda insan…

Bu konuya daha detaylı deyineceğim ancak özetten sonra kısa bir değerlendirme yapalım. Bugün gelecek büyüme rakamları ya yeni bir fırtına yaratacak ya da biraz rahatlatacak. Aslında piyasa geçen haftalarda kendisini en kötü senaryoya uyarladı. Yani o düşüşler , resesyon açıklamasının ardından olabileceği gibiydi. Bundan daha kötüsü kılınan gıyabi cenaze namazının ardından , gerçeklerle yüzleşme anında insanların ne kadar irrasyonel kararlar vereceğine bağlı şekillenecek.

Kısacası piyasalarda yaşanan düşüşler , kredi ile doğan güçlü likiditenin canlandırdığı ve büyüttüğü borsaların , bu güzelliğin azalması ve eskisi kadar önlemsiz devam etmeyeceği görüşüyle beraber açıklanan zarar rakamlarının etkisinden kaynaklandığı gibi , dünya ekonomisinde yaşanması beklenen büyüme odaklı makro sorunların bir arada gelmesinden kaynaklandı.

Kredi sıkıntısı bir şekilde aşılacaktır.(Büyük olasılıkla finans sistemi küçülerek) IMF ve Avrupa Merkez Bankaları piyasayı doyuracak kaynak bulacaktır. Ancak zor durumda kalan yatırım bankaları ekonomik sisteme darbe vurabilir.Hatta çok önemli ve büyük olan yatırım bankalarından bazıları iflas noktasına gelebilir .Bunlar ekonomiyi kısa süreli sarsacak olaylar. Ancak makro düzeyde dünya ekonomilerinde olacak sıkıntılar bu kadar basit çözüme kavuşmayacaktır. Bu sorunlar piyasaya para politikası yönünde müdahelelerden ziyade ciddi ekonomik ve mali önlemlerle desteklenmeli diye düşünüyorum. Trendin yönünün saptanması ve bu büyüme olumsuzluğunun nedeninin keşfedilmesi ile önlem paketlerinin gelecek yıllarda tekrar sıkıntıya uğrama riskini bertaraf etmek gerekir.

Unutulmamalı ki , Türkiye 1994 krizinden sonra IMF ile ekonomiyi düzeltme yoluna girmiş ancak paket olayın üstünü örtme yöntemine dayalı olduğu için , 2000 ve 2001 yılında bankacılığında etkisiyle krizleri önleyememiştir. Denetleme kurulları zannediyorum artık dünyada da devreye girecektir. Ve dünya ekonomisinde bu önlemleri alacak çok önemli insanlar olduğu düşünülürse , bu kriz adı altındaki sorun çok uzun vadeye yayılmayacaktır. Büyüme konusunda dünyanın yavaşlayacağı bir gerçek olduğu için , kendisini kurtarmak isteyen işletmelerin verimlilik esasına göre çalışmaları şart olduğu gibi , belki de üretim yöntemlerinde radikal değişikliklere gitmeleri gerekecektir. Olayın boyutunun çok ciddi olduğu ve gerçek bir trend değişimi olduğu unutulmamalıdır.

Çünkü global dünya üzerinde tüm ülkelerde aynı sorun yaşanmaktadır. Bunun anlamıda globalizmin mevcut kapitalizmden bir nevi sıkıldığıdır…

30 Ocak 2008